Tıbbi biyokimya (önceki adı ile Biyokimya ve Klinik Biyokimya) sağlık ve hastalıktaki biyokimyasal mekanizmaları inceleyen; hastalıkların önlenmesinde, tanı ve ayırıcı tanı süreçlerinde, hastalık gidişatının ve tedavinin izlenmesinde laboratuvar testlerin yapılması, test sonuçların yorumlanması,  raporlanması ve ek/yeni yeni test istenmesi,  klinisyenlere ve hastalara danışmanlık hizmetinin verilmesini sağlayan bir laboratuvar bilimi ve tıpta uzmanlık alanıdır.

Yapılan çalışmalar, tıbbi kararların yaklaşık % 70’inin laboratuvar sonuçlarına dayanılarak verildiğini göstermektedir. Bu nedenle sağlık hizmetinin yürütülmesinde laboratuvar hizmetleri büyük bir öneme sahiptir. Tıbbi Biyokimya laboratuvar hizmetin en iyi koşullarda sunulabilmesi için, laboratuvarının yapılanması ve düzenli bir iş akışının sağlanması büyük önem taşımaktadır ve akışının sürdürülmesi de yine Tıbbi Biyokimya Uzmanlarının sorumluğundadır.

Hasta tarafından Tıbbi Biyokimya Laboratuvarı’ndaki iş akışı aşağıda özetlenmiştir:

Klinik Biyokimya Laboratuvarında İş Akışı:

1. Test isteğinin yapılması: Hasta muayenesi ardından, ilgili hekim tarafından, genellikle hastane bilgi sistemi üzerinden dijital olarak yapılır. Ancak bazı testler için, özel bir takım bilgiler gerektiğinden, ek bir istem formunun doldurulması gerekir ve bu formun hasta tarafından laboratuvara teslim etmesi gerekmektedir. Hamilelik durumunuz, kullandığınız bitkisel takviyeler ve aspirin de dahil olmak üzere ilaçlarınızı, kronik hastalıkları, tıbbi durumları, alerjilerinizi doktorunuza belirtiniz. Testlerinizin yorumlanmasında bu bilgiler önemli olmaktadır.
2. Numune verme: Laboratuvar analizlerinde kan, idrar, gaita, ter, tükürük gibi farklı numune tipleri kullanılmaktadır. Poliklinik muayenesine gelen hastaların numuneleri genellikle hastane kan alma ünitelerinde toplanmakta ve toplu halde laboratuvarlara teslim edilmektedir. Bazı özel numuneler veya toplanma yöntemi özellik gerektiren numuneler ise ilgili poliklinik hemşireleri tarafından alınabilir ve bu numunelerin laboratuvarlara elden teslim edilmesi istenebilir. Bu durumda numunenin, belirtilen taşıma koşullarında ve en hızlı şekilde laboratuvara teslim edilmesi gerekmektedir. Numune alma işlemi için istenen testlerin özelliklerine göre, uluslararası standartlara uygun şekilde hazırlanmış, farklı ya da aynı renkli kapaklı tüpler veya taşıma kapları kullanılır. İstenilen teste göre ve laboratuvarın çalışma düzenine göre tüp sayıları değişiklik gösterebilir.

Venöz kan örneği

Genel olarak kan alınırken 8 saatlik açlık ve sabah kanı tercih edilir. Böylece hem sonuçları değerlendirirken sirkadien ritm gözetilebilir hem de tokluk ile oluşabilecek lipemi kaynaklı bulanıklık oluşmayacağından, test sonuçları daha doğru çıkacaktır. Kan alınma aşamasında çoğunlukla dirsek bölümünün iç yüzeyinde bulunan ven tercih edilir. Sağ kol ya da sol kol fark etmemektedir ancak meme kanseri bir hastanın memesinin alındığı tarafın lenfatik damarları da temizlendiği için o koldan kan alınmamalıdır. Ayrıca hematom, yara izi apse bulunan koldan da kan alınmamalıdır. Damar yolunun rahat hissedilebilmesi için turnike kullanılmaktadır. Turnike kan alınacak bölgenin üst kısmından bağlanır. Ancak bu turnikenin kolda maksimum bir dakika kalması gerekmektedir. Daha uzun süre turnike uygulamalarında damar içinde ki sıvının damar dışına kaçışından ötürü bazı testler hatalı yüksek sonuçlanmaktadır. Kan damarının içine girmek veya kateter yerleştirmek belirli riskler taşımaktadır. Bu riskler zorlu kan alımına bağlı kan damarının hasar görmesi, delme bölgesinde morarma veya kanama ve enfeksiyondur.

Rastgele idrar örneği

Günün herhangi bir saatinde alınabilen idrar örneğidir. Mikrobiyolojik incelemeler ise orta akım idrarı verilmelidir. İdrarın ilk kısmı kabın dışına, orta kısmı kaba, son kısmı da yine kabın dışına yapılmalıdır. Böylece idrara başlarken ve bitiş anındaki üretra ağzı bulaşlarından analiz incelemeniz etkilenmeyecektir.

24 saatlik idrar örneği

Sabah kalktığımızdaki ilk idrar tuvalete yapılır, sonraki tüm idrarlar önerilen özel kap içerisinde veya boş su şişesinde biriktirilir, sonraki günün ilk idrarı da kap içerisine yapılarak tam 24 saatlik idrar toplanmış olur. Bu süreçte idrarın serin ve karanlık yerde saklanmasına özen gösterilmelidir.

Gaita örneği

Size verilen gaita toplama kabına, yaptığınız gaitanın farklı bölgelerinden numune alınmalı ve vakit kaybedilmeden laboratuvara ulaştırılmalıdır.

Şeker yükleme testi (Oral glukoz tolerans testi – OGTT)

75 gr glukoz içeren hazır solüsyonlar aç karnına 5 dakika içinde içilerek size anlatılan vakitlerde kan alınması ile yapılan , şeker hastalığı tanısını koymaya yardımcı bir testtir. Bu süreçte bir şey yenilip içilmemesine ve hareket etmemeye özen gösterilmelidir.

Gebede şeker yükleme testi (Gestasyonel diyabet tarama testi)

Her gebeye, gebeliğinin 24-28. haftalarında yapılan şeker hastalığı varlığını sorgulamaya yarayan bir tarama testidir. 50 gr glukoz içeren hazır solüsyonların aç karnına 5 dakika içinde içiminden sonra 1. saatte alınan kan örneğinden analiz yapılır. Bu süreçte bir şey yenilip içilmemesi ve hareket edilmemesi önerilmektedir.

3. Örneklerin laboratuvara ulaştırılması ve kabul edilmesi: Hastalardan alınan örneklerin eğitimli personeller tarafından özel örnek taşıma kapları/çantaları veya pnömatik sistem yoluyla laboratuvara ulaştırılır. Gelen örnekler her hastaya ait farklı barkod numaraları içermektedir. Örneğin laboratuvardaki yolculuğu (örneğin çalışılması, sonuçlarının değerlendirilmesi vb.) bu barkod numaraları ile yürütülür. Bu sayede hasta örneklerinin birbiri ile karışması engellenmiş olunur. Hastane bilgi işletim sisteminden girilen testler ile gönderilen örneğin uyumu (uygun kap, uygun transfer koşulları, yeterli miktar vb.) kontrol edilir ve uygun olan örneklerin laboratuvara kabul işlemleri yapılır. Uygun olmayan örnekler, hastanın durumu ile uyumsuz/hatalı laboratuvar sonuçlarına neden olmaması için (hasta yararına) reddedilir ve bu durum ilgili sağlık personeline bildirilir.
4. Analiz: Laboratuvara gelen numuneler, laboratuvara kabul işlemleri yapılarak sınıflandırılır. Gerekli ise hazırlık işlemleri yapılarak çalışmaya alınır. Bazı testler biriktirilerek toplu halde çalışılabilir.
5. Sonuçların raporlanması: Test sonuçları hastanın tanı/öntanı ve özgeçmiş bilgileri ile ve gerektiğinde klinik bilgiye başvurularak, laboratuvar uzmanları tarafından değerlendirilip onaylanır ve hasta bilgi sistemine aktarılır.

Sık sorulan sorular

1. Test sonuçlarım ne zaman çıkar?

Analiz süreci testten teste farklılık gösterebilir. Bazı testler 30 dakika içinde sonuçlandırılabilirken bazı testler biriktirilerek toplu halde çalışılır. Bu durum test çıkış sürelerinde değişiklik yaratır. Genel olarak acil servis hastalarına 1-2 saat gibi bir sürede daha hızlı sonuç verilirken, poliklinik hastaları için aynı testlerde bu süre 4-5 saate kadar uzayabilir. Bazı testlerde, özellikle basamaklı analiz gereken durumlarda ise sonuç çıkış süreleri bir ayı geçebilir. Hastalar genellikle kan alma üniteleri tarafından hazırlanan sonuç alma bilgilendirme notlarından kendi testleri hakkında bilgi edinebilirler.

2. Sonuçlarımı nereden alacağım?

Laboratuvar süreçleri tamamlanarak onaylanan sonuçlar hastane bilgi sistemine aktarılır. Böylelikle ilgili hekimin sonuçları görmesi sağlanır. Sonuçlar muayene olunan polikliniklerden alınabilir. Bazı özel test sonuçlarının laboratuvarlardan alınması gerekebilir. Bir kişi sadece kendisinin veya vasisi olduğu kişinin sonuçlarına erişebilir. Sonuçlar hasta ve hekimi dışında 3. kişilerle paylaşılamaz.

3. Analiz edilen numuneler ne yapılır?

Analiz işlemi biten ve sonuçları raporlanan numuneler en az 1 gün uygun koşullarda saklanır (idrar, gaita ve kan gazı numuneleri hariç). Daha sonra tıbbi atık çöpüne atılarak imhaları gerçekleştirilir.

4. Hangi sıklıkla test yaptırmalıyım?

Araya giren farklı bir hastalık durumu olmadıkça testlerin tekrar edilmesi için gerekli asgari süreler Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından belirlenmiştir (Tablo için tıklayınız). Gereksiz/sık test istenmesi artan laboratuvar harcamalarına neden olacaktır. Bu nedenle gereksiz test isteminden kaçınılmalı, tanı/öntanı ile ilişkili, kullanım amacına uygun test istem prosedürleri geliştirilmelidir.

5. Doktorumun istediği testleri nerede yaptırabilirim?

Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlanan “Bu Test Nerede Yapılıyor?” sistemi (Sistem için tıklayınız) ile ya da ilgili laboratuvarları arayarak testlerin ilgili laboratuvarda yapılıp yapılmadığını öğrenebilirsiniz.